ĐIỆN MẶT TRỜI NỔI TRÊN HỒ CHỨA: BÀI TOÁN KÉP GIỮA NĂNG LƯỢNG VÀ AN TOÀN ĐẬP

ĐIỆN MẶT TRỜI NỔI TRÊN HỒ CHỨA: BÀI TOÁN KÉP GIỮA NĂNG LƯỢNG VÀ AN TOÀN ĐẬP

Sự bùng nổ của các dự án điện mặt trời nổi trên mặt hồ chứa thủy lợi, thủy điện đang mở ra hướng đi mới nhằm tận dụng tối đa không gian mặt nước. Tuy nhiên, đằng sau những lợi ích về năng lượng tái tạo là những rủi ro tiềm ẩn đối với hệ sinh thái và an toàn đập. Để bảo vệ các "túi nước" khổng lồ, việc áp dụng các quy định khắt khe từ kinh nghiệm quốc tế đến pháp luật hiện hành tại Việt Nam là điều kiện tiên quyết.

1. Sự bùng nổ dự án và những cam kết từ nhà đầu tư (Báo Đầu tư ngày 27/7/2026)

[nguồn: https://share.google/DUov3NWxnjabzWUyZ ]

Theo thông tin phản ánh trên Báo Đầu tư (số ra ngày 27/7/2026), khu vực miền Trung và Tây Nguyên đang chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh mẽ vào các dự án điện mặt trời nổi quy mô hàng trăm MW, tiêu biểu như các dự án trên hồ Thủy điện Đồng Nai 2 hay Thủy điện Đại Ninh. Ưu điểm lớn nhất của mô hình này là tận dụng được không gian mặt nước, giảm thiểu áp lực thu hồi đất đai và tận dụng ngay hệ thống hạ tầng truyền tải điện sẵn có.

Tuy nhiên, dư luận và giới chuyên gia đã đặt ra nhiều lo ngại về tác động của các mảng pin khổng lồ đến chất lượng nguồn nước và đặc biệt là an toàn hồ đập. Trước yêu cầu khắt khe từ lãnh đạo các địa phương (như Lâm Đồng, Gia Lai), các chủ đầu tư đã chủ động đưa ra nhiều cam kết nhằm phòng ngừa sự cố:

l Công nghệ vệ sinh thân thiện: Cam kết không sử dụng hóa chất tẩy rửa. Thay vào đó, áp dụng công nghệ vệ sinh khô (bằng robot) hoặc chỉ dùng nước tinh khiết (qua hệ thống RO) để ngăn chặn việc xả thải chất ô nhiễm xuống lòng hồ.

l Bảo vệ hệ sinh thái: Chủ động tính toán, giới hạn diện tích che phủ của các tấm pin để đảm bảo ánh sáng mặt trời vẫn xuyên thấu, duy trì quá trình quang hợp và trao đổi ô-xy cho các loài thủy sinh.

l Giám sát và vận hành: Cam kết thực hiện quan trắc chất lượng nước định kỳ và ký kết quy chế phối hợp chặt chẽ với đơn vị quản lý hồ chứa nhằm bảo đảm an toàn đập trong mọi tình huống.

2. Các quốc gia đi đầu quản lý điện mặt trời nổi như thế nào?

Không chỉ tại Việt Nam, sự phát triển "nóng" của điện mặt trời nổi trên mặt nước cũng đang đặt ra bài toán lớn cho các cơ quan quản lý thủy lợi trên toàn cầu. Xu hướng chung hiện nay là chuyển từ khuyến khích ồ ạt sang kiểm soát nghiêm ngặt, trong đó an toàn đập, thoát lũ và môi trường sinh thái được đặt lên trên lợi ích năng lượng.

Tại Trung Quốc: Lệnh cấm và yêu cầu tháo dỡ để bảo vệ hành lang thoát lũ

Trung Quốc từng là quốc gia bùng nổ về điện mặt trời nổi, nhưng đến tháng 5/2022, Bộ Thủy lợi Trung Quốc (MWR) đã ban hành hướng dẫn mang tính bước ngoặt: Cấm hoàn toàn việc xây dựng các dự án điện mặt trời và điện gió trên các sông, hồ tự nhiên; đồng thời kiểm soát chặt chẽ đối với các hồ chứa nhân tạo. Lý do chính được MWR đưa ra là cấu trúc của các dự án này làm cản trở dòng chảy, suy giảm chức năng điều tiết lũ và đe dọa an toàn đê điều. Hệ quả là nhiều dự án đã phải chịu chế tài nặng nề. Điển hình như dự án điện mặt trời nổi hồ Thiên Cương (tỉnh Giang Tô) trị giá 1,1 tỷ USD đã bị giới chức thủy lợi yêu cầu phải tháo dỡ toàn bộ thiết bị nằm trong hành lang thoát lũ. (Nguồn tham khảo: Báo cáo "Wind and solar projects banned from freshwater bodies", Dialogue Earth - Tháng 6/2022).

Tại Tây Ban Nha: Khống chế tỷ lệ che phủ mặt hồ dựa trên chất lượng nước.

Tây Ban Nha là quốc gia có tiềm năng năng lượng mặt trời hàng đầu châu Âu nhưng lại quản lý diện tích mặt nước rất thận trọng. Vào giữa năm 2024, Chính phủ nước này đã thông qua một Sắc lệnh Hoàng gia (Royal Decree) quy định rõ về giới hạn che phủ đối với các hồ chứa thuộc sở hữu công cộng. Cụ thể, Bộ Chuyển đổi Sinh thái Tây Ban Nha quy định:

Đối với các hồ chứa có chất lượng nước tốt (không bị phú dưỡng), tỷ lệ che phủ của pin mặt trời tối đa chỉ được 5% diện tích mặt nước để không làm gián đoạn hệ sinh thái ánh sáng của các sinh vật dưới nước.

Đối với các hồ chứa đang bị phú dưỡng (chất lượng nước kém, nhiều tảo), tỷ lệ này được phép nâng lên tối đa 15% nhằm tận dụng bóng râm từ tấm pin để giảm sự phát triển của tảo và giảm bốc hơi nước.

Cấm hoàn toàn việc lắp đặt trên các hồ nước, đầm lầy tự nhiên hoặc các vùng nước có giá trị bảo tồn sinh thái. (Nguồn tham khảo: "Spain releases new regulations for floating PV on reservoirs", Solar & Storage XTRA - Tháng 7/2024).

Tại Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (Mỹ): Ưu tiên tuyệt đối cho vận hành đập

Dù có tiềm năng điện mặt trời nổi khổng lồ, nhưng tại Mỹ, mọi dự án trên mặt nước phải vượt qua sự kiểm duyệt gắt gao của các cơ quan quản lý đập liên bang như Công binh Xưởng Hoa Kỳ (US Army Corps of Engineers - USACE) và Cục Cải tạo Hoa Kỳ (Bureau of Reclamation - BOR).

Mỹ không cấm nhưng yêu cầu các dự án phải trải qua Đánh giá Tác động Môi trường (NEPA) cực kỳ phức tạp. Gần đây, Đạo luật POWER our Reservoirs Act (được thúc đẩy từ cuối 2022 - 2023) yêu cầu các cơ quan này phải nghiên cứu kỹ lưỡng tính khả thi, trong đó quy định thiết bị nổi và cáp neo tuyệt đối không được gây rủi ro kẹt rác vào cửa xả lũ hoặc cản trở hoạt động bảo trì đập thủy điện. Mỹ cũng đặc biệt quan tâm đến rủi ro rò rỉ kim loại nặng (như chì, kẽm, cadmium từ khung và phao) vào nguồn nước dự trữ. (Nguồn tham khảo: Báo cáo Đạo luật "POWER our Reservoirs Act", Hạ viện Hoa Kỳ - 2023).

3. Quy định của Việt Nam: "Giới hạn đỏ" từ Công văn số 8502/BNN-TCTL

Sự phát triển tại Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật chung. Để bảo vệ chức năng chính của hồ chứa (cấp nước, chống lũ), pháp luật Việt Nam đã thiết lập những "giới hạn đỏ" mang tính bắt buộc. Cụ thể, căn cứ theo Luật Thủy lợi, Nghị định 114/2018/NĐ-CP và đặc biệt là Công văn số 8502/BNN-TCTL (ngày 13/11/2019) của Bộ Nông nghiệp và PTNT, các dự án buộc phải tuân thủ:

l Bảo đảm không gian thoát lũ: Tuyệt đối không bố trí mảng pin, cáp neo trong hành lang thoát lũ của đập tràn. Hệ thống hạ tầng của nhà máy phải chịu được sự thay đổi đột ngột của mực nước và lưu lượng xả cao nhất mà không bị đứt gãy, trôi dạt làm kẹt cửa xả lũ – rủi ro có thể dẫn đến thảm họa vỡ đập.

l Cấm san lấp lòng hồ: Các dự án chủ yếu chỉ được xem xét thực hiện tại vùng bán ngập. Nghiêm cấm mọi hành vi san lấp, đổ đất đá làm bệ đỡ hay trạm biến áp gây thu hẹp dung tích phòng lũ của hồ chứa.

l Cấm thiết bị lưu trữ điện hóa chất: Công văn 8502/BNN-TCTL quy định rõ: "Không sử dụng ắc quy và các thiết bị có khả năng gây ô nhiễm trong khu vực lòng hồ" nhằm ngăn chặn tuyệt đối rủi ro rò rỉ kim loại nặng (chì, lithium, axit) xuống nguồn nước.

l Giới hạn tỷ lệ che phủ: Bắt buộc phải có báo cáo đánh giá tác động chi tiết của việc che phủ mặt nước đối với hệ sinh thái, đặc biệt là tại các hồ làm nhiệm vụ cấp nước sinh hoạt, nhằm tránh hiện tượng phú dưỡng hóa làm suy giảm chất lượng nước thô.

l Quan trắc và bảo trì công trình: Hệ thống neo đậu nếu tác động đến thân đập hoặc đáy hồ phải được đưa vào danh mục kiểm tra, quan trắc an toàn đập định kỳ. Quyền quyết định cao nhất trong tình huống khẩn cấp luôn thuộc về quy trình vận hành hồ chứa.

4. Kết luận và Kiến nghị

Kết luận:

Chuyển dịch sang năng lượng tái tạo là xu thế tất yếu, nhưng không thể đánh đổi bằng an ninh nguồn nước và an toàn đập. Những cam kết của các nhà đầu tư về việc làm sạch pin bằng robot hay nước RO là tín hiệu tích cực, nhưng chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ. Kinh nghiệm quốc tế và pháp luật Việt Nam đều cho thấy: Khả năng vận hành an toàn của hồ đập trong điều kiện thiên tai cực đoan phải luôn được đặt lên hàng đầu.

Kiến nghị:

Đối với cơ quan quản lý và thẩm định: Cần áp dụng nghiêm ngặt, triệt để các quy định tại Nghị định 114/2018/NĐ-CP và Công văn 8502/BNN-TCTL. Kiên quyết từ chối các dự án xâm phạm hành lang thoát lũ, san lấp lòng hồ hoặc sử dụng công nghệ pin/ắc quy có nguy cơ phát tán hóa chất.

Xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia: Các Bộ ngành liên quan (Công Thương, NN&MT) cần sớm ban hành Tiêu chuẩn/Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia cụ thể đối với điện mặt trời nổi, trong đó lượng hóa rõ ràng tỷ lệ % diện tích che phủ tối đa theo từng loại hình/chức năng hồ chứa (như cách Tây Ban Nha áp dụng).

Đối với các chủ đầu tư: Cần nhận thức rõ việc sử dụng chung không gian hồ chứa là hình thức "tích hợp đa mục tiêu". Do đó, thiết kế kỹ thuật của hệ thống phao, cáp neo phải được thẩm định độc lập về sức chịu tải thủy lực, đảm bảo không trở thành vật cản nguy hiểm khi hồ chứa phải xả lũ khẩn cấp.

Hồ chứa trước hết phải làm đúng sứ mệnh lịch sử của nó: Chống lũ an toàn và tích trữ nguồn nước sự sống cho hạ du. Mọi sự phát triển gắn thêm lên đó phải xoay quanh trục an toàn bất khả xâm phạm này.

Nguyễn Quốc Dũng- Hội Đập lớn và PTNN Việt Nam