Cơ chế tài chính và chia sẻ lợi tích từ thủy điện - Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn ở Việt Nam
28/01/2026 11:23
Tại Việt Nam, các nhà máy thủy điện đang thực hiện "nghĩa vụ tài chính kép" đối với tài nguyên nước, bao gồm 03 khoản chính:
Thuế Tài nguyên nước:
Mức thu: 5% doanh thu (đối với nước dùng cho thủy điện).
Đích đến: Ngân sách Nhà nước (Trung ương và Tỉnh).
Tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước:
Quy định: Theo Nghị định 41/2021/NĐ-CP và Luật Tài nguyên nước.
Bản chất: Là khoản tiền phải trả để được Nhà nước trao quyền sử dụng nước (tương tự tiền thuê đất).
Mức thu: Khoảng 1-2% doanh thu. Đích đến: Ngân sách Nhà nước.
Dịch vụ Môi trường rừng (PFES):
Quy định: Nghị định 156/2018/NĐ-CP.
Mức thu: 36 đồng/kWh điện thương phẩm.
Đích đến: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng $\rightarrow$ Chi trả cho chủ rừng (hộ gia đình, cộng đồng).
Tổng hợp: Tổng các khoản đóng góp liên quan đến nước chiếm khoảng 18-22% giá thành sản xuất điện. Việt Nam là quốc gia hiếm hoi có cơ chế chi trả trực tiếp đến từng hộ dân giữ rừng (PFES), trong khi các nước khác thường chuyển về ngân sách địa phương.
Mô hình Việt Nam mạnh về an sinh xã hội cho người dân giữ rừng nhưng thiếu sự kết nối trực tiếp giữa nguồn thu thủy điện với việc phát triển hạ tầng cho vùng lòng hồ (do tiền Thuế và Phí cấp quyền hòa vào ngân sách chung).
Mô hình Brazil và Colombia minh bạch hóa việc trích doanh thu để đầu tư hạ tầng địa phương, giúp người dân vùng dự án thấy rõ lợi ích "hữu hình" (đường sá, trường học) từ thủy điện.
Dựa trên kinh nghiệm quốc tế, VNCOLD có thể đề xuất các cải tiến chính sách như sau:
Đa dạng hóa mục đích sử dụng quỹ PFES (Học tập Colombia): Xem xét cho phép sử dụng một phần nhỏ tiền Dịch vụ môi trường rừng (ví dụ 10-20%) để đầu tư các công trình phúc lợi công cộng (nước sạch, đường lâm sinh) cho cộng đồng, thay vì chỉ chi trả tiền mặt manh mún.
Cơ chế điều tiết ngân sách vùng lòng hồ (Học tập Brazil): Kiến nghị Nhà nước có cơ chế quy định rõ tỷ lệ % từ nguồn "Thuế tài nguyên" và "Tiền cấp quyền" phải được điều tiết ngược lại cho ngân sách cấp Xã/Huyện vùng lòng hồ để đầu tư hạ tầng, đảm bảo nguyên tắc "người dân vùng hy sinh đất đai phải được hưởng lợi trực tiếp".
Linh hoạt hóa mức thu (Học tập Thụy Sĩ - xu hướng mới): Đối với các nhà máy thủy điện lớn đa mục tiêu (vừa phát điện vừa chống lũ), cần duy trì cơ chế chia sẻ rủi ro, tránh áp dụng các loại phí cố định gây khó khăn cho doanh nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu thất thường.
Xem tòan văn bài viết tại đây: https://docs.google.com/document/d/1MPzk1-Oof2l50GQnMRase2XSrlyOQgj3B-vfIuLFpRQ/edit?usp=sharing