Một số ý kiến về giải pháp giảm ngập lụt cho TP.Huế [Đỗ Thanh Lâm]

Một số ý kiến về giải pháp giảm ngập lụt cho TP.Huế [Đỗ Thanh Lâm]

(Bài của bạn đọc gửi cho BBT)

Thành phố Huế hàng năm thường  phải chịu ảnh hưởng ngập lụt, những năm gần đây tình trạng ngập lụt trở nên trầm trọng hơn. Đặc điểm dòng chảy lũ của hệ thống sông Hương có khác so với các dòng sông khác ở khu vực miền Trung: Sông Hàn (Đà Nẵng) Sông Thu Bồn Quảng Nam, Sông Gianh, Sông Nhật Lệ (Quàng Bình)… Đều chảy trực tiếp ra của biển. Sông Hương trước khi chảy ra biển có hợp lưu với sông Bồ tại Ngã 3 Sình rồi đổ ra phá trước khi đổ ra cửa biển Thuận An. Đặc điểm khác biệt của dòng chảy lũ Sông Hương là khi dòng chảy trên Sông Hương đến Ngã 3 Sình do hợp lưu với sông Bồ động lượng của 2 dòng chảy va chạm vào nhau, triệt tiêu mất năng lượng làm mức nước lũ tại đây dềnh lên . Lưu tốc (vận tốc dòng chảy lũ) giảm đáng kể ở đoạn từ Ngã 3 Sình hướng ra cửa Thuận An. Dòng chảy lũ hướng ra của Thuận An qua đập Thảo Long không phải là hướng thoát lũ chính. Cũng do mực nước tại Ngã 3 Sình dềnh lên nên hướng thoát lũ chính là hướng Chính Đông chảy tràn ngang qua các Tuyến đường dọc Sông Hương: Đường Lê Lợi, đập Đá, Đường Nguyễn Sinh Cung Nối dài đến cầu Diên Trường với tổng chiều dài đường tràn xấp xỉ 10Km sau đó tiếp chảy tràn qua khu đô thị mới (khu Đông Huế) rồi đổ ra phá Tam Giang. Trong khu đô thị Đông thành Huế có 03 sông đào nhỏ (sông An Cựu, sông Như ý và sông Phổ Lợi) cùng tham gia thoát lũ. Tuy nhiên, khả năng thoát lũ của 03 con sông này không nhiều vì đây là các con sông Đào từ thời Nguyễn với mục đích là các đường thủy đạo và dẫn thủy nhập điền phục vụ sản xuất nông nghiệp. Đặc điểm 03 con sông này dài, nhỏ độ dốc thấp chảy quanh co, các điểm đấu nối vào sông Hương hiện nay lại có các hạng mục cống ngăn mặn, ngăn lũ tiểu mãn nên khả năng tham gia thoát lũ càng kém.

Hinh 1: Mực nước dềnh lên tại Ngã 3 Sình, dòng chảy lũ chính là hướng Đông

Như vậy khi Đô thị mới khu Đông Kinh Thành Huế có thêm nhiều hạng mục công trình kiến trúc khác thì khả năng thoát lũ càng kém. Cao trình san nền Khu Đông càng cao thì khả năng ngập lụt Kinh Thành Huế càng cao và thời gian ngập lụt càng lâu. Xuất phát tình hình thực tế hiện nay, tại Hội Thảo khoa học do Hội Đập Lớn và phát triển nguồn nước Việt Nam phối hợp với Liên Hiệp Hội Khoa học kỹ Thuật Thành phố Huế tổ chức tại Hà Nội với sự tham gia của hơn 40 nhà khoa học, tháng 4 năm 2026 với chủ đề “ Quản trị Thông minh, giữ gìn Di sản” Hội Thảo tập hợp nhiều ý kiến và có kết luận: Nguyên nhân chính Ngập lụt Huế là do thắt nút cổ chai của hướng thoát lũ chính. Nhiều tác giả đã đề xuất một số hướng thoát lũ (hành lang thoát lũ). Hai hướng thoát lũ được thảo luận thống nhất có thể thay thế cho hành lang thoát lũ Khu đô thị Đông kinh thành Huế., đó là:Tách dòng chảy lũ sông Bồ tại Ngã Ba Sình cho chảy thẳng ra phá Tam giang.

Hình 2: Giải pháp chuyển dòng chảy Hạ lưu sông Bồ trực tiếp ra Phá Tam Giang

Phương án do TS Nguyễn Trí Trinh đề xuất Theo tác giả phương án này sẻ làm giảm độ dềnh cao tại Ngã Ba Sình, Dòng chảy lũ trên dòng chính Sông Hương không bị mất động năng khi chảy trực tiếp ra phá Tam Giang làm tăng khả năng thoát lũ cho dòng chính sông Hương; sông Bồ cũng tương tự có hướng thoát riêng và vì thế làm giảm ngập lụt cho vùng hạ lưu sông Bồ. Theo tính toán của tác giả đối với con lũ lịch sử 2025 phương án này sẻ làm giảm ngập lụt cho Huế và vùng hạ lưu sông Bồ, thuộc huyện Quảng Điền (cũ) từ 0,6m đến 0,8m.

Hình 3: hình ảnh minh họa giải pháp tách dòng chảy lũ hạ lưu sông Bồ chảy trực tiếp ra Phá Tam Giang: Bên phải là dòng chính sông Hương, bên trái là kênh đào mới nối hạ lưu sông Bồ chảy trực tiếp ra Phá Tam Giang.

Tách dòng chảy từ thượng Nguồn Sông Hương đoạn hạ lưu cầu Tuần hướng dòng chảy trực tiếp ra phá Tam giang với chiều dài 12,6km, Phương án dó PGS, TS Nguyễn Tiến Lam giảng viên Đại học Thủy lợi đề xuất. Theo đó, dọc bờ Hữu sông Hương đoạn từ Cầu Tuần đến Điện Hòn Chén chọn vị trí thích hợp không ảnh hưởng đến các Di tích lịch sử mở một tuyến  kênh dẫn  kết hợp với hầm dẫn hướng thẳng ra phá Tam Giang để thoát lũ. Đây là hành lang thoát lũ có thể thay thế cho hành lang thoát lũ truyền thống (chảy tràn qua khu Đông Kinh thành Huế). Phương án này có thể giảm ngập lụt cho Huế khoảng 0,9m đối với các con lũ lịch sử.

Hình 4: Phương án mở hành lang thoát lũ hướng Đông Nam Thành phố Huế

Cả hai phương án đều giúp cho thành phố Huế giảm ngập đáng kể. Phương án nào sẽ làm trước hay đồng thời còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác, cần được nghiên cứu thêm ở các giai đoạn sau . Tại hội thảo  cũng xác nhận các phương án này có thể thay thế cho hành lang thoát lũ hướng Đông kinh thành Huế và đây là hướng thoát lũ chính. Tại Quyết định số 108/QĐ-TTg ngày 26 tháng 11 năm 2024 của Chính phủ về “Phê duyệt quy hoạch chung đô thị Thừa Thiên Huế đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065”chưa chỉ rõ hành lang thoát lũ thay thế khi phát triển đô thị khu Đông kinh thành Huế.

 Hành lang thoát lũ thay thế có thực hiện được thì cũng chỉ giảm ngập lụt chưa giúp cho Thành phố kiểm soát được lũ. Được biết Thành Phố đang có chủ trương đề nghị Chính Phú các Bộ Ngành cho đầu tư một số hạng mục công trình điều tiết lũ như mở rộng quy mô Hồ chứa Tả Trạch, xây mới hồ chứa điều tiết trên đầu nguồn sông ô Lâu, điều chỉnh quy trình vận hành các hồ chứa thủy điện Hồ Bình Điền và hồ Hương Điền… Các giải pháp trước mắt và nếu có thêm các phương án về hành lang thoát lũ thay thế nêu trên thì chúng tôi cũng xem đây là các biện pháp ứng phó thụ động chưa đủ sức để kiểm soát được lũ. 

Để tích hợp giữa bảo tồn di sản và an toàn phòng ngập. Di sản Huế nằm ở khu vực có giá trị lịch sử và kiến trúc đặc sắc, đòi hỏi các dự án chống ngập phải bảo đảm tính bền vững và không làm hỏng cảnh quan, di tích. Việc ứng dụng giải pháp thuỷ lợi chuyên ngành có thể được thiết kế để đảm bảo nước không xâm nhập vào khu phố cổ và khu di sản bằng cách tối ưu hóa thời gian và mức nước xả, đồng thời giữ lại các yếu tố văn hóa và cảnh quan đặc trưng. Đây là sự cân bằng giữa bảo tồn và an toàn công cộng.

Khác với các thành phố, tỉnh lỵ ở miền Trung, Hệ thống sông Hương có dòng chảy lũ khác phức tạp nhưng với dư địa Thành phố Huế còn có nhiều lợi thế để có thể đề xuất các giải pháp công trình trong tương lai có thể kiểm soát hoàn toàn được vấn đề ngập lụt cho thành phố Huế. Tại Hội thảo các Nhà khoa học cũng cơ bản thống nhất 2 giải pháp đề xuất có thể kiểm soát được Ngâp lụt:

Giải pháp thứ nhất: Chuyển dòng chảy lũ từ hồ Tả Trạch  hướng qua sông Nông bằng đập tràn xả sâu có thể xây dựng tại khu vực đập phụ hồ Tả Trạch. Nước lũ sẽ tràn qua thượng nguồn sông Nông sau đó xây dựng một kênh lớn tách khỏi sông Nông chảy trực tiếp ra Đầm cầu Hai, hệ đầm phá Tam Giang. Giải pháp này có ưu điểm: việc đưa lũ ra đầm Phá Tam Giang ngắn nhất chỉ khoảng 13,5km đến 15 km, trong khi nếu đổ về sông Hương rồi chảy qua trung tâm Huế đổ ra cửa Thuận An có chiều dài hơn 48km. Địa hình là kênh chuyễn lũ là vùng gò đồi thấp dễ thiết kế kênh dẫn kết hợp giữa đào/đắp khá thuận lợi. Việc xây kênh dẫn ở hạ lưu tách ra khỏi sông Nông có hệ thống van điều tiết cũng tăng khả năng kiểm soát lũ cho hạ lưu sông Nông đảm bảo mục tiêu ít di dân tái định cư. Công trình kênh phải cắt qua 03 hạng mục công trình giao thông quốc gia là trở ngại lớn nhất. Tuy nhiên, trong Quyết định phê duyệt Quy Hoạch Đô thị Huế số 108/QĐ-TTg Thủ tưỡng cũng chỉ rõ “Các công trình giao thông chưa đủ để thoát lũ phải xem xét có kế hoạch khắc phục bảo đảm thoát lũ”. Tại Huế cơn lũ tháng 10/2025 chỉ tương ứng với lũ 5% mà đã gần ngập đến cầu đường sắt (cầu Bạch Thổ). Như vậy việc nghiên cứu để mở rộng khẩu độ các cầu giao thông là công việc phải làm của ngành Giao thông.

Hình 5: Giải pháp chủ động phân lũ qua hướng sông Nông

Hình 6: Ảnh minh họa giải pháp chuyển dòng chảy lũ hướng qua sông Nông

Giải pháp thứ hai: Mở một cửa sông mới khu vực hạ lưu Cửa Lác.

Vị trí đập Cửa Lác là cửa sông Ô Lâu đổ ra phá Tam Giang, tính đến vị trí đập Cửa Lác sông Ô Lâu có diện tích lưu vực 926km2. Mùa lũ tòan bộ dòng chảy lũ sông Ô Lâu sẻ đổ ra Phá Tam Giang kết hợp với lũ sông Bồ tràn qua làng mạc, ruộng lúa, vượt qua hệ thống đê ngăn mặn dọc phá Tam Giang rồi cùng đổ ra Phá Tam Giang. Mực nước phá Tam Giang hạ lưu đập Cửa Lác dâng cao và phải chảy qua Phá Tam Giang gần đến 20km mới đến cửa Thuận An để thoát ra biển. Mực nước trong Phá dâng cao đo được ngày 24/10/2025 tại hạ lưu đập cửa Lác là 1,93m trong lúc cao trình ruộng lúa, nhà dân các xã ven Phá thuộc huyện Quảng Điền (cũ) chỉ khoảng từ 0,8 đến 1,5m. Như vậy chưa tính đến nguồn nước lũ từ sông Bồ, nước hạ lưu sông Ô Lâu tại hạ lưu đập cửa Lác cúng đã gây nên ngập lụt lâu và sâu cho các xã ven đầm phá Tam Giang thuộc huyện Quảng Điền và Thị xã Hương Trà (cũ).

 Mực nước biển biến thiên theo thủy triều ở Huế chế độ bán nhật triều mực nước biến động từ 0,7m đến 1,26m. Như vậy nếu có thêm một cửa biển mới mở ở khu vực Hạ lưu đập Cửa Lác thì khả năng thoát lũ cho Thành phố Huế nói chung và đặc biệt là vùng các xã ven sông Bồ và ven Phá Tam Giang thuốc huyện Quảng Điền và Thị xã Hương  Trà (cũ) sẽ giảm đáng kể và thời gian ngập sẽ được rút ngắn.

Hình 7: Giải pháp mở thêm cửa biển mới ở hạ lưu đập Cửa Lác

Tóm lại Huế cần một tiêu chí ngập lụt dựa trên rủi ro và quy hoạch thuỷ lợi chuyên ngành để bảo vệ di sản và đảm bảo an toàn cho cộng đồng. Sự kết hợp giữa dự báo, quản lý dòng chảy, xây dựng hạ tầng thoát nước phù hợp với đặc thù đô thị  khu vực di sản sẽ cho phép Huế có bước đi thích hợp và bền vững trước biến đổi khí hậu và các trận mưa lớn trong tương lai. Đây là nền tảng căn bản để chuyển từ ứng phó thiên tai thụ động sang quản trị rủi ro thiên tai theo đúng chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Thông báo số 117-TB/VPTW (ngày 4/7/2026). ..” Phòng ngừa phải đi trước một bước, từ quy hoạch, đầu tư, tiêu chuẩn xây dựng, bảo vệ rừng, hành lang thoát lũ, an toàn hồ đập, bố trí dân cư đến quản lý sông suối…. Khẩn trương xây dựng, phê duyệt và tổ chức thực hiện Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030 gắn với Chiến lược quốc gia phòng, chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050; Quy hoạch phòng, chống thiên tai và thủy lợi thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và các quy hoạch liên quan như lưu vực sông, đô thị, nông thôn, giao thông, năng lượng, đất đai, xây dựng. Mọi quy hoạch dự án đầu tư phải tích hợp yêu cầu phòng, chống thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu. Ưu tiên đầu tư công trung hạn cho công tác phòng ngừa, giảm rủi ro thiên tai, nhất là các công trình hồ đập, đê điều, thoát lũ, sạt lở, bố trí dân cư an toàn, cảnh báo sớm, dữ liệu số, hạ tầng chống chịu, trường học, bệnh viện, nước sạch, sinh kế bền vững. Phát triển các công cụ tài chính xử lý rủi ro thiên tai, bảo hiểm nông nghiệp, bảo hiểm tài sản công, tín dụng phục hồi sinh kế, trái phiếu xanh, hợp tác công tư, tài chính khí hậu quốc tế. Mục tiêu đến năm 2030 là xây dựng năng lực đáp ứng yêu cầu phòng, chống, ứng phó với thiên tai, đặc biệt là ở cấp xã, trên cơ sở ứng dụng khoa học, công nghệ, dữ liệu số, bảo đảm an ninh, an toàn cho người dân và nền kinh tế”.

 Với lợi thế từ dư địa đặc thù thành phố Huế, chấp hành chủ trương đúng đắn, chỉ đạo sát sao của Tổng Bí Thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, thành phố Huế đồng hành với các nhà khoa học có tâm với Huế chắc chắn Kinh thành Huế sẽ thoát khỏi ngập lụt. Nhân dân thoát khỏi thảm họa trước các các con lũ lịch sử trong tương lai./.

Huế, ngày 20/7/2026

KS. Đỗ Thanh Lâm