Góp ý cho Thông tư quản lý an toàn đập Thủy điện

Góp ý cho Thông tư quản lý an toàn đập Thủy điện

Vừa qua, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam (VNCOLD) đã có văn bản gửi Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (ISEA- MoIT) và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) nhằm đóng góp ý kiến đối với Dự thảo Thông tư "Quy định về quản lý an toàn đập, hồ chứa thủy điện" (năm 2026) do Bộ Công Thương soạn thảo. Dưới đây là những nội dung góp ý trọng tâm của Hội.

1               Đánh giá chung: Cần bám sát thực tiễn và đồng bộ khung pháp lý

Dự thảo Thông tư mới được xây dựng nhằm cụ thể hóa Luật Điện lực 2024 và Nghị định 62/2025/NĐ-CP, đồng thời hướng tới thay thế Thông tư 09/2019/TT-BCT. Tuy nhiên, qua nghiên cứu thực tiễn, VNCOLD nhận thấy Dự thảo vẫn còn nhiều điểm chưa giải quyết triệt để các bất cập hiện hữu khi bàn về sửa đổi Nghị định 114/2018 trong Báo cáo số 9322/BC-BNN-TL của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (về những tồn tại và bất cập chính trong việc thực hiện Nghị định 114/2018/NĐ-CP) và của Bộ Công Thương (Công văn 1848/2022/BCT, sơ kết, đánh giá kết quả thực hiện Nghị định số 114/2018/NĐ-CP), đặc biệt là sự thiếu đồng bộ với các quy định về phòng chống thiên tai và vận hành liên hồ chứa.

VNCOLD đánh giá cao nỗ lực của cơ quan soạn thảo trong việc phân cấp quản lý mạnh mẽ về cho địa phương. Tuy nhiên, Dự thảo còn bộc lộ một số vấn đề vĩ mô:

• Vượt quá phạm vi yêu cầu: Nghị định 62/2025 chỉ giao Bộ Công Thương quy định chi tiết 03 nội dung (hệ thống cảnh báo xả lũ, khung tài liệu bồi dưỡng, và cơ sở dữ liệu thủy điện). Việc Dự thảo mở rộng phạm vi nhằm thay thế toàn bộ Thông tư 09/2019 trong khi Nghị định 114/2018 (về quản lý an toàn đập nói chung) chưa được sửa đổi chính thức là vội vàng và có thể gây khó khăn cho chủ đập khi Nghị định 114 (sửa đổi) có những quy định khác.
• Thiếu các căn cứ pháp lý cốt lõi: Dự thảo Tờ trình đã bỏ sót các văn bản quan trọng định hình công tác an toàn đập hiện nay như: Nghị quyết số 12/2026/NQ-CP của Chính phủ về giải pháp cấp bách quản lý an toàn đập, Luật Tài nguyên nước 2023, và Luật Phòng thủ dân sự 2023.
• Chưa giải quyết bài toán vận hành hệ thống: Việc tách bạch quản lý hồ thủy lợi và hồ thủy điện là không phù hợp với nguyên tắc vận hành cắt giảm lũ trên cùng một lưu vực. Về mùa lũ, tất cả các hồ phải tuân thủ Quy trình vận hành liên hồ chứa dưới sự chỉ huy thống nhất của chính quyền địa phương, điều mà Dự thảo hiện tại chưa làm rõ.

2               Những "điểm nghẽn" kỹ thuật cần tháo gỡ

Qua phân tích chi tiết các Điều khoản, VNCOLD kiến nghị sửa đổi, bổ sung một số điểm nghẽn lớn:

• Bất cập về kinh phí lập Bản đồ ngập lụt (Điều 6): Dự thảo yêu cầu các chủ sở hữu tự bỏ kinh phí khảo sát, lập bản đồ ngập lụt hạ du. Đối với hệ thống bậc thang hoặc nhiều hồ cùng tác động lên một vùng hạ du, việc ép một chủ đập đơn lẻ chịu trách nhiệm là không khả thi. Hội đề xuất cơ chế các chủ đập cùng đóng góp kinh phí và giao UBND địa phương chủ trì thuê tư vấn độc lập để đảm bảo tính khách quan và đồng bộ.
• Khoảng trống trong Quan trắc Khí tượng Thủy văn (Điều 10): Hiện Việt Nam chưa có tiêu chuẩn quốc gia riêng cho mạng lưới quan trắc chuyên dùng tại hồ chứa (về mật độ trạm, vị trí đặt máy khử nhiễu, chuẩn kết nối SCADA/DSS). Việc thiếu đồng bộ hạ tầng dữ liệu khiến chủ đập thiếu căn cứ thực tế để điều tiết lũ sớm theo thời gian thực. Thông tư cần quy định tiêu chuẩn kỹ thuật chuyên sâu cho vấn đề này.
• Kiểm tra an toàn đập (Điều 13, 14): Việc kiểm tra không thể cào bằng cho tất cả các đập thủy điện trên địa bàn (một số tỉnh có hàng trăm đập). VNCOLD kiến nghị bổ sung hướng dẫn chấm điểm bán định lượng để phân loại an toàn đập. Từ đó, các Sở Công Thương có thể sàng lọc, ưu tiên kiểm tra các đập có rủi ro cao. Đồng thời, cần khôi phục quy định kiểm tra thông qua mô hình Hội đồng tư vấn an toàn đập – một thông lệ tốt trên thế giới đang bị Dự thảo bỏ ngỏ.
• Khuyến khích bảo hiểm rủi ro thiên tai (Điều 12): Đề nghị bổ sung quy định khuyến khích chủ đập mua bảo hiểm rủi ro cho các kịch bản mưa lũ vượt tần suất thiết kế nhằm tăng cường năng lực phục hồi.

3               Đột phá tư duy: Tái cấu trúc Phương án ứng phó khẩn cấp (Phụ lục IV)

Dựa trên hướng dẫn "Thực hành Tốt về An toàn Đập" của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và ICOLD, VNCOLD chỉ ra rằng Phụ lục IV của Dự thảo vẫn đang gộp chung nội dung học thuật (đánh giá rủi ro, tính toán thủy lực) và nội dung hành động (lưu đồ liên lạc, thao tác cửa van) vào một bộ hồ sơ cồng kềnh. Điều này khiến tài liệu trở nên khó sử dụng đối với kỹ sư trực ca trong những phút giây sinh tử.

Hội kiến nghị bóc tách Phụ lục IV thành 2 phần độc lập:

1. Phần A - Hồ sơ Chuẩn bị ứng phó (EPP - Emergency Preparedness Plan): Mang tính chiến lược, gồm các tính toán vỡ đập, bản đồ ngập lụt chi tiết, kế hoạch nguồn lực. Tài liệu này dùng để trình duyệt và lưu tại phòng Ban Giám đốc.
2. Phần B - Sổ tay Hành động khẩn cấp (EAP - Emergency Action Plan): Mang tính thực chiến cao, in thành sổ tay bỏ túi cho kỹ sư trực ca. Nội dung tuyệt đối không có lý thuyết, chỉ bao gồm: Nhận biết tình huống khẩn cấp,Lưu đồ kích hoạt báo động (Flowcharts), Mẫu tin nhắn/phát thanh soạn sẵn (chỉ cần điền số liệu), và Sơ đồ tuyến đường chạy lũ rút gọn.

4               Góp ý cho một số vấn đề cụ thể

Ngoài những vấn đề chung đã nêu trong bài viết trước, Hội còn có góp ý chi tiết, "bắt mạch" từng Điều, Khoản trong Dự thảo Thông tư.

Dưới đây là tổng hợp các góp ý chi tiết đáng chú ý nhất:

4.1. Về kỹ thuật soạn thảo và Căn cứ pháp lý

• Tên Thông tư giữa Tờ trình và bản Dự thảo hiện đang không thống nhất với nhau.
• Dự thảo Thông tư không nên đưa các Nghị định về quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật (như NĐ 78, 79, 80, 139, 187) vào phần căn cứ pháp lý, những văn bản này chỉ nên để ở Tờ trình.
• Cần bổ sung Nghị quyết số 12/2026/NQ-CP (về các giải pháp cấp bách đảm bảo an toàn đập) vào làm căn cứ.
• Tại Điều 2, Dự thảo còn thiếu định nghĩa cho các thuật ngữ quan trọng như: Quy trình vận hành liên hồ chứa, Phương án ứng phó thiên tai, Phương án ứng phó tình huống khẩn cấp, Vận hành thời gian thực, và Vận hành đón lũ….

4.2. Về Quy trình vận hành và Phương án ứng phó (Điều 5, 6, 7)

• Thiếu quy định cho hồ mới (Điều 5): Dự thảo chỉ đề cập đến việc "Điều chỉnh quy trình vận hành" là một thiếu sót đối với các hồ thủy điện chuẩn bị đưa vào sử dụng lần đầu.
• Vận hành liên hồ chứa: Cần bổ sung hướng dẫn phối hợp vận hành liên hồ chứa (song song, bậc thang) và định hướng ứng dụng hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS) trong vận hành.
• Quá tải cho cấp Xã: Việc phân cấp cho UBND cấp xã phê duyệt quy trình vận hành đối với hồ chứa trên địa bàn một xã là chưa phù hợp thực tế, do bộ phận chuyên môn tại xã đang quá tải và thiếu hụt kỹ thuật. Kiến nghị có cơ chế để các xã thuê tư vấn thẩm tra trước khi phê duyệt QTVH, Bản đồ ngập lụt, Phương án ứng phó THKC.
• Bất cập phê duyệt liên tỉnh (Điều 6): Khi một đập nằm ở tỉnh này nhưng vùng ngập lụt (tác động) lan sang tỉnh khác, việc để tỉnh có đập phê duyệt và quy định cho tỉnh khác (bí tác động) phải làm gì là bất hợp lý. VNCOLD kiến nghị chính quyền nên đứng ra thuê tư vấn lập bản đồ ngập lụt bằng kinh phí đóng góp từ các chủ đập để đảm bảo tính khách quan.
• Bảo vệ đập đặc biệt (Điều 7): Các đập loại đặc biệt liên quan đến an ninh quốc gia bắt buộc phải có quy định thông qua Bộ Công an về phương án bảo vệ.

4.3. Về Quan trắc, Kiểm tra an toàn và Bảo trì (Điều 10, 12, 13, 14, 15)

• Khoảng trống tiêu chuẩn KTTV (Điều 10): Đang thiếu vắng các TCVN về quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng cho hồ chứa (quy định mật độ trạm đo mưa, vị trí đặt máy đo mực nước khử nhiễu, chuẩn kết nối SCADA/DSS). Cần quy định rõ để tránh tình trạng "mỗi hồ một kiểu", gây khó khăn cho việc liên thông dữ liệu.
• Bảo hiểm rủi ro (Điều 12): VNCOLD kiến nghị bổ sung điểm khoản về việc khuyến khích chủ sở hữu mua bảo hiểm rủi ro thiên tai đối với các trường hợp lũ vượt tần suất thiết kế.
• Kiểm tra thực chất hơn (Điều 13): Đề nghị bổ sung yêu cầu kiểm tra hệ thống quan trắc KTTV và bắt buộc kiểm tra vận hành thử cơ khí cửa van, máy phát điện dự phòng.
• Ưu tiên đập rủi ro cao (Điều 14): Cần có Phụ lục hướng dẫn chấm điểm bán định lượng để phân loại an toàn đập, giúp Sở Công Thương sàng lọc và ưu tiên kiểm tra các đập nguy cơ cao. Ngoài ra, cần khôi phục quy định kiểm tra thông qua "Hội đồng tư vấn an toàn đập".
• Chi tiết trạm cảnh báo (Điều 15): Đối với các trạm cảnh báo lắp đặt trong phạm vi 15km hạ du, cần quy định phải đặt tại các điểm xung yếu, kết nối dữ liệu trực tiếp với trung tâm điều hành và có mốc thủy chí tương ứng với cấp báo động của địa phương.

4.4. Về Đào tạo nhân sự và Khung bảo vệ (Điều 18, 20, 21 & Phụ lục II)

• Quy định đơn vị bồi dưỡng (Điều 18): Phải làm rõ "đơn vị có đủ chức năng bồi dưỡng" là đơn vị có giấy phép hoạt động bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ an toàn đập. Hồ sơ năng lực giảng viên và đề cương chi tiết bài giảng phải được nộp cho chủ sở hữu xem xét trước. Không nên quy định cơ quan quản lý nhà nước phải đi bồi dưỡng nhân sự, vì chủ sửo hữu đập hoàn toàn có thể tự làm hoặc thuê ngoài.
• Khoảng trống hành lang bảo vệ (Điều 20 & 21): Quy định vùng phụ cận tính từ đỉnh đập trở xuống (không tính mặt hồ) tạo ra một diện tích rất lớn nhưng chưa quy định rõ trách nhiệm quản lý của ai. Hơn nữa, Thông tư chưa quy định quyền hạn của chủ đập để xử lý khi phát hiện hành vi xâm hại hành lang, cần viện dẫn cụ thể pháp luật xử lý vi phạm hành chính.
• Khung chương trình đào tạo (Phụ lục II): VNCOLD đề xuất giảm thời lượng học lý thuyết pháp luật khô khan (từ 8 giờ xuống 4 giờ). Thay vào đó, tăng cường thời lượng hướng dẫn kiểm tra trực quan đập (quan sát dấu hiệu hư hỏng) và cách phân tích số liệu từ thiết bị quan trắc đập.

5               Kết luận

Quan điểm xuyên suốt của VNCOLD là công tác quản lý an toàn đập phải đặt sự phối hợp lưu vực và tính khả thi thực chiến lên hàng đầu. Trong bối cảnh Nghị định 114/2018 đang được Chính phủ chỉ đạo sửa đổi, Bộ Công Thương chỉ nên khoanh vùng ban hành các hướng dẫn kỹ thuật đặc thù ngành điện được giao phó, tránh mở rộng phạm vi gây chồng chéo pháp lý cho các doanh nghiệp thủy điện  và có khả năng mẫu thuẫn với Nghị định 114/2018 (sửa đổi sau này).

Xem văn bản góp ý tại đây: [https://sg.docworkspace.com/d/cbCaieEwEEustxhl_izste701e7w12b8lyv?utm_source=wps_office_mac&utm_medium=&utm_content=link]